Giữa biển tin tức về Layer2, tôi thấy một con số lạnh lùng: chi phí vận hành của ZK Rollup vẫn cao ngất ngưởng, bất chấp mọi lời hứa về khả năng mở rộng vô hạn.
Khi Ethereum chuyển sang Proof of Stake, cộng đồng tràn đầy hy vọng rằng các giải pháp Layer2 sẽ giải quyết bài toán tắc nghẽn. Trong số đó, ZK Rollup (Zero-Knowledge Rollup) được coi là “thánh chén”, nhờ khả năng xác thực giao dịch nhanh và an toàn thông qua bằng chứng mật mã học. Nhưng nếu nhìn vào bảng cân đối kế toán của các nhà vận hành, câu chuyện lại hoàn toàn khác.
Dựa trên kinh nghiệm điều hành một tờ báo crypto, tôi đã dành thời gian nghiên cứu on-chain data từ một số zk-rollup hàng đầu. Phát hiện đầu tiên: chi phí gas để tạo bằng chứng ZK trên Ethereum vốn đã cao ngất, lại còn tăng theo từng giao dịch. Trong điều kiện thị trường đi ngang hiện tại, phí gas layer1 tương đối thấp, nhưng đối với các operator ZK Rollup, khoản phí này vẫn là gánh nặng khổng lồ. Tôi nhìn thấy một operator đã chảy máu hơn 500 ETH chỉ sau 3 tháng hoạt động thử nghiệm. Đây không phải là một dự án đang “hút thanh khoản”, mà là một cuộc chiến sinh tồn năng lượng.
Nhiều người cho rằng ZK Rollup sẽ thay thế Optimistic Rollup vì tính an toàn vượt trội, nhưng họ đang bỏ qua chi phí vận hành thực tế. Thực tế, chi phí chứng minh của ZK cực kỳ absurd: mỗi giao dịch trên ZK Rollup cần một bằng chứng ZK được tạo ra và gửi lên Ethereum. Quá trình này tiêu tốn gas layer1 ở mức đáng kinh ngạc. Khi gas layer1 ở mức 20-30 gwei, chi phí mỗi batch có thể lên tới 0.5-1 ETH, và mỗi batch chỉ chứa được vài chục giao dịch. Điều này có nghĩa là nếu không có khối lượng giao dịch lớn, mỗi giao dịch trên ZK Rollup sẽ phải trả thêm một khoản chi phí để bù đắp cho operator. Và trong thị trường gấu, khi khối lượng giảm mạnh, ai sẽ trả khoản chênh lệch này? Các operator đang âm thầm gánh chịu.
Nhìn vào lịch sử DeFi Summer 2020, tôi từng chứng kiến hàng loạt dự án yield farming tạo ra lợi suất hấp dẫn nhờ vào token inflation. Nhưng khi incentive dừng lại, người dùng biến mất nhanh hơn cả cơn gió. ZK Rollup cũng đang ở trong một vòng lặp tương tự: họ trợ giá cho người dùng bằng token hoặc airdrop để thu hút giao dịch, nhưng về bản chất, đó là một mô hình “chi phí mua TVL”. Khi airdrop kết thúc, người dùng thực sự sẽ quay về đâu?
Cái gọi là mở rộng vô hạn của ZK chỉ là cái bẫy được bọc đường. Trong các bài phân tích kỹ thuật, người ta thường nhấn mạnh tốc độ xác thực và tính bảo mật. Nhưng tôi muốn nhìn từ góc độ kinh tế: một mạng lưới mà chi phí vận hành cao hơn doanh thu thì chẳng khác gì một hố sâu không đáy. Các nhà đầu tư đang đổ tiền vào token ZK với hy vọng “adoption”, nhưng họ quên mất rằng adoption phải đi kèm với khả năng sinh lời. Nếu operator không thể kiếm đủ tiền từ phí giao dịch, họ sẽ phải bán bớt token, gây áp lực giảm giá. Đây là mối quan hệ mâu thuẫn cốt lõi.
Đi ngược lại với số đông, tôi cho rằng ZK Rollup hiện tại chỉ phù hợp với các giao dịch giá trị cao (như cầu nối cross-chain, giao dịch OTC), chứ không thể làm giải pháp mở rộng cho thanh toán hàng ngày. Các dự án như zkSync, Scroll, Linea đang cạnh tranh bằng cách giảm phí, nhưng điều đó chỉ diễn ra trong giai đoạn huy động vốn. Khi họ cần tự vận hành, bài toán chi phí sẽ quay trở lại. Liệu các quỹ đầu tư có sẵn sàng tiếp tục “tài trợ” cho các operator trong 2-3 năm nữa?
Kết lại, tôi không phủ nhận tiềm năng công nghệ của ZK, nhưng như một người đã chứng kiến sự sụp đổ của nhiều lý tưởng hóa, tôi cảnh báo: đừng đánh đồng “công nghệ tốt” với “đầu tư tốt”. Các dự án ZK Rollup hiện tại là những cỗ máy đốt tiền tinh vi, và thị trường đang định giá chúng dựa trên câu chuyện chứ không phải thực tế. Hãy để ý đến dòng tiền thực sự – nếu một dự án không có kế hoạch sống sót khi gas trở lại mức bull market, thì bạn đang nắm giữ một quả bom hẹn giờ.
Tôi sẽ tiếp tục theo dõi các báo cáo on-chain của các operator, và khi thấy một trong số họ buộc phải tăng phí gấp đôi, đó sẽ là lúc câu chuyện vỡ lở.