Một bản phân tích ngành vừa được thực hiện trên một bài báo của Crypto Briefing — một bài viết ngắn khoảng 200 từ về việc Manchester United đang khám phá khả năng hoán đổi Marcus Rashford lấy Kone với AS Roma. Bản phân tích này áp dụng một khung đánh giá tám chiều: sản phẩm, mô hình kinh doanh, người dùng, công nghệ, metaverse, tuân thủ, IP và toàn cầu hóa. Tám chiều. Tám kết luận. Không một chiều nào có dữ liệu thực tế. Cụm từ "không áp dụng" lặp đi lặp lại hàng chục lần, kéo theo những biến thể như "không đề cập", "không có dữ liệu", "không có thông tin". Khi đọc đến cuối, tôi nhận ra một điều kỳ lạ: bài báo gốc đăng trên một trang web chuyên về tiền điện tử, nhưng nó hoàn toàn không hàm chứa một khái niệm blockchain nào. Không có token. Không có NFT. Không có hợp đồng thông minh. Và điều đó khiến tôi tự hỏi: tại sao chúng ta lại coi đây là một vấn đề?
Crypto Briefing là một ấn phẩm có uy tín trong lĩnh vực blockchain và tài sản số. Nó thường xuyên đưa tin về các giao thức DeFi, bảo mật Layer 2, các vụ gọi vốn và những thay đổi quy định. Với 23 năm quan sát ngành công nghệ, tôi đã đọc Crypto Briefing từ những ngày đầu — và tôi có thể nói rằng đây là một trong số ít các trang web làm báo crypto nghiêm túc, không chỉ đơn thuần là phát ngôn viên cho các dự án. Chính vì vậy, việc trang này đăng một bài báo về chuyển nhượng bóng đá — mà không có bất kỳ yếu tố blockchain nào — là một điều bất thường đáng để phân tích.
Bài báo gốc, theo những gì bản phân tích mô tả, chỉ vỏn vẹn thông tin: Manchester United đang thăm dò khả năng trao đổi Rashford lấy Kone với AS Roma. Không có thông tin về phí chuyển nhượng, điều khoản hợp đồng, thời hạn, hay bất kỳ bối cảnh tài chính nào. Đây là một tin đồn chuyển nhượng ở mức độ sơ khai nhất — thậm chí không đủ để gọi là một "bản tin thể thao" hoàn chỉnh. Bản phân tích đã cố gắng hết sức để áp khung game/metaverse lên nó và thất bại hoàn toàn. Nhưng chính sự thất bại này lại mở ra một số câu hỏi quan trọng về cách ngành blockchain nhìn nhận thế giới xung quanh.
Khi tôi đọc bản phân tích, tôi không khỏi nhớ đến rất nhiều cuộc họp trong quá khứ — những cuộc họp nơi một dự án blockchain cố gắng thuyết phục một doanh nghiệp truyền thống rằng họ "cần" blockchain. Tôi từng ngồi với một nhà sản xuất rượu vang ở Pháp. Họ hỏi tôi: "Blockchain có thể giúp chúng tôi chống hàng giả không?" Tôi nói: "Có, nhưng với chi phí X, và với rủi ro Y, và với giả định rằng Z." Sau mười lăm phút, họ nói: "Vậy chúng tôi sẽ tiếp tục dùng tem chống hàng giả." Và họ đúng. Không phải vấn đề nào cũng cần blockchain.
Core: Khi ngành blockchain tự đặt mình vào vị trí phải xuất hiện ở mọi nơi
Câu chuyện mà chưa ai nói đến — khi bạn đọc kỹ bản phân tích, bạn sẽ thấy một sự ám ảnh xuyên suốt: ám ảnh rằng mọi hiện tượng đều phải có blockchain ở trung tâm. Bản phân tích dành hẳn một chiều để đánh giá "mức độ tích hợp blockchain" và kết luận rằng con số này bằng 0. Nhưng tại sao một thương vụ chuyển nhượng cầu thủ — một hoạt động đã tồn tại hơn một thế kỷ, được quản lý bởi luật thể thao, hợp đồng lao động và quy định của FIFA — lại cần blockchain? Câu trả lời là: không cần. Và đó không phải là một khuyết điểm. Đó là một đặc điểm của thế giới thực.
Hãy để tôi nói rõ hơn về các mô hình kinh doanh xung quanh fan token, bởi vì đó là nơi tôi có kinh nghiệm thực chiến nhất. Khi bạn theo dõi dòng tiền trong các thương vụ fan token — từ một sàn giao dịch phát hành, đến các nhà tạo lập thị trường, rồi đến người bán lẻ cuối cùng — bạn sẽ thấy một mô hình rất quen thuộc. Các token này được bán với câu chuyện "kết nối người hâm mộ", nhưng giá trị thực sự của chúng lại đến từ sự đầu cơ. Khi giá tăng, câu lạc bộ và sàn giao dịch đều có lợi. Khi giá giảm, người nắm giữ cuối cùng chịu thiệt. Trong một thị trường giảm như thời điểm hiện tại, đây chính là lúc chúng ta thấy rõ nhất những giao dịch nào thực sự bền vững và những giao dịch nào chỉ là bong bóng.
Tôi nhớ một lần audit một hợp đồng fan token cho một câu lạc bộ thuộc giải đấu hàng đầu châu Âu. Ở cấp độ hợp đồng, token này chỉ là một hợp đồng ERC-20 tiêu chuẩn — không có cơ chế đốt, không có quyền biểu quyết on-chain, không có một hàm nào đặc biệt. Toàn bộ giá trị mà team bán cho người hâm mộ nằm ở một ứng dụng di động tập trung, nơi các cuộc thăm dò được thực hiện bằng cơ sở dữ liệu Web2, không phải trên chuỗi. Khi tôi hỏi: "Nếu các cuộc thăm dò đều nằm ngoài chuỗi, vậy token dùng để làm gì?", câu trả lời là: "Để người hâm mộ cảm thấy họ có phần trong câu lạc bộ." Tôi không nói rằng cảm giác đó là vô giá trị. Nhưng tôi nói rằng nó không phải là một trường hợp sử dụng blockchain.
Các chi tiết thực thi quan trọng — như quy trình xác minh danh tính người nắm giữ, cơ chế chống tập trung quyền biểu quyết, hay khả năng rút lui của người nắm giữ — thường bị bỏ qua trong các dự án fan token. Tôi đã thấy nhiều hợp đồng trong đó một ví duy nhất nắm hơn 80% tổng cung. Điều này có nghĩa là, mặc dù token mang lại "quyền biểu quyết", quyền đó hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của đội ngũ phát hành. Một DAO thực thụ sẽ không bao giờ để điều này xảy ra. Nhưng các fan token thường không được thiết kế như một DAO — chúng được thiết kế như một công cụ tiếp thị. Và tôi không nói điều này để chỉ trích các câu lạc bộ bóng đá. Tôi nói điều này để chỉ ra rằng blockchain không tự động cải thiện một sản phẩm tệ. Nó chỉ làm lộ rõ những gì đã có trong thiết kế.
Một trong những vấn đề tôi thường gặp nhất trong vai trò DAO Governance Architect là việc mọi người nhầm lẫn giữa "có token" và "có quyền quản trị". Một DAO đích thực cần có bốn yếu tố: một cộng đồng có chung mục đích, một cơ chế ra quyết định minh bạch, một hệ thống thực thi có hiệu lực, và một cơ chế giải trình. Hầu hết các fan token mà tôi phân tích đều thiếu hoàn toàn yếu tố thứ ba và thứ tư. Bạn có thể có một cuộc bỏ phiếu on-chain, blockchain sẽ ghi lại kết quả — nhưng nếu câu lạc bộ không có nghĩa vụ pháp lý hoặc kỹ thuật phải tuân theo kết quả đó, thì cuộc bỏ phiếu chỉ là một cuộc thăm dò ý kiến đắt tiền. Tôi đã chứng kiến nhiều dự án tuyên bố rằng "cộng đồng nắm quyền quyết định", nhưng trên thực tế, đội ngũ sáng lập vẫn nắm quyền phủ quyết mọi thứ. Và tôi nghĩ rằng đó là một trong những lý do lớn nhất khiến niềm tin vào web3 bị xói mòn.
Điều mà backtest không thể nắm bắt là sự khác biệt giữa một tài sản tài chính và một phần của bản sắc văn hóa. Bạn có thể backtest giá của một fan token, bạn có thể tính toán độ biến động, bạn có thể mô hình hóa thanh khoản. Nhưng bạn không thể backtest được sự gắn bó của một người hâm mộ Manchester United với câu lạc bộ của họ. Họ không mua áo đấu vì họ nghĩ nó sẽ tăng giá. Họ mua vì họ yêu đội bóng. Họ theo dõi mọi trận đấu. Họ viết bài trên diễn đàn. Họ cãi nhau với bạn bè về chiến thuật của huấn luyện viên. Tất cả những điều này không thể mã hóa thành token. Và nếu bạn cố tình token hóa chúng, bạn sẽ tạo ra một sản phẩm lai — vừa không phải là một tài sản tài chính tốt vì thanh khoản quá thấp, vừa không phải là một công cụ cộng đồng tốt vì nó gắn liền với đầu cơ.
Khi real yield bị nén lại — trong bối cảnh lãi suất cao và thanh khoản thắt chặt như hiện nay — các nhà đầu tư rút khỏi các tài sản không tạo ra dòng tiền thực. Fan token, giống như hầu hết các token tiện ích trong ngành, không tạo ra dòng tiền. Chúng chỉ tạo ra sự kỳ vọng. Khi sự kỳ vọng đó bị dập tắt, giá sụp đổ. Trong các chu kỳ gần đây, chúng ta đã chứng kiến các fan token lớn mất từ 60 đến 80% giá trị từ đỉnh. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên. Nó là hệ quả của việc thiết kế một sản phẩm tài chính mà không có nền tảng tài chính. Bản phân tích gốc không đề cập đến những con số này — vì nó không có dữ liệu nào cả. Nhưng tôi có thể nói với bạn rằng, với kinh nghiệm audit và theo dõi thị trường của mình, mô hình fan token hiện tại hầu như không bền vững. Nó chỉ tồn tại được trong thị trường tăng giá, nơi người mua sau trả tiền cho người mua trước.
Bây giờ, hãy nói về một khía cạnh khác: sự pha loãng nội dung. Bản phân tích gọi việc Crypto Briefing đăng tin thể thao là một "sự lệch lạc" và gợi ý rằng nó có thể "làm loãng thương hiệu". Tôi nghĩ điều này phản ánh một nỗi sợ sâu xa trong ngành blockchain: nỗi sợ rằng nếu chúng ta thừa nhận blockchain không liên quan đến một chủ đề nào đó, giá trị của toàn ngành sẽ bị nghi ngờ. Khi một độc giả thấy một trang crypto đăng tin bóng đá, họ có thể tự hỏi: "Tại sao tôi lại đọc trang này?" Nhưng một độc giả của trang crypto cũng có thể là một người hâm mộ Manchester United. Họ có thể đọc cả hai loại nội dung. Và nếu biên tập viên của Crypto Briefing muốn đăng một bài về bóng đá, đó là quyền của họ. Họ không cần phải nhét thêm một đoạn về "sức mạnh của blockchain trong việc minh bạch hóa chuyển nhượng" để biện minh cho sự tồn tại của bài viết.
Trong thị trường giảm, điều quan trọng là khả năng sống sót — không chỉ cho các nhà đầu tư, mà còn cho các công ty truyền thông trong lĩnh vực này. Doanh thu quảng cáo sụt giảm, lưu lượng truy cập giảm, và các trang web phải tìm cách đa dạng hóa nội dung. Việc Crypto Briefing đăng tải một bài báo thể thao không có blockchain có thể đơn giản là một chiến lược giữ chân độc giả: nếu độc giả của họ không còn quan tâm đến crypto khi thị trường đi xuống, thì việc đăng những câu chuyện khác họ quan tâm là một cách để giữ họ quay lại. Tôi coi điều này không phải là một sự phản bội sứ mệnh, mà là một sự thích nghi thông minh. Ngành blockchain không phải là một hòn đảo. Nó tồn tại trong một thế giới mà con người có nhiều mối quan tâm.
Contrarian: Có thể chính chúng ta mới là người sai
Đây là phần tôi muốn bạn đọc kỹ. Việc Crypto Briefing đăng một bài báo thể thao thuần túy — không một chút blockchain — có thể là một tín hiệu trưởng thành, không phải một sai lầm. Khi tôi nhìn vào các ngành công nghiệp khác, tôi thấy rằng những tổ chức truyền thông thành công nhất không bị giới hạn trong một chủ đề duy nhất. Financial Times đăng tin về nghệ thuật, về ẩm thực, về du lịch. The Economist đăng các bài phân tích về thể thao, về văn hóa, về tôn giáo. Họ không cố gắng biến tất cả thành "tài chính hóa" hay "kinh tế hóa". Họ hiểu rằng độc giả của họ là con người, với nhiều mối quan tâm đan xen. Một trang blockchain đăng tin bóng đá có thể đơn giản là: biên tập viên của họ thích bóng đá và muốn chia sẻ điều đó với cộng đồng.
Tôi nghĩ rằng việc ngành blockchain luôn cố gắng gắn mình vào mọi câu chuyện là một dấu hiệu của sự bất an. Một ngành công nghiệp trưởng thành không cần phải khẳng định sự hiện diện của mình trong mọi thứ. Ngành phần mềm không đòi hỏi mọi bài báo về pizza phải nhắc đến "công nghệ đặt hàng trực tuyến". Ngành ô tô không đòi hỏi mọi bài báo về du lịch phải nhắc đến xe hơi. Nhưng ngành blockchain thì có — thông qua vô số bài báo về "token hóa bất động sản", "NFT trong thời trang", "metaverse trong giáo dục". Hầu hết những bài báo đó đều mang tính lý thuyết, không có sản phẩm thực sự. Và khi bạn hỏi các tác giả: "Sản phẩm ở đâu? Người dùng ở đâu?", câu trả lời thường là: "Đang được xây dựng."
Tôi đã sống qua nhiều chu kỳ của ngành này. Tôi đã thấy sự bùng nổ của ICO vào năm 2017, sự sụp đổ của DeFi vào năm 2022, và những lời hứa về "mùa hè NFT" — tất cả đều đến rồi đi. Mỗi chu kỳ đều đi kèm với một câu chuyện lớn: "Blockchain sẽ thay đổi mọi thứ." Và sau mỗi chu kỳ, chúng ta lại nhận ra rằng blockchain chỉ thay đổi được những gì nó thực sự giải quyết tốt hơn: thanh toán xuyên biên giới, lưu trữ dữ liệu phi tập trung, và tài chính phi tập trung. Còn những thứ khác — như bóng đá, như âm nhạc, như giáo dục — phần lớn vẫn hoạt động theo cách của chúng. Không phải vì những lĩnh vực này "chậm đổi mới", mà vì chúng không có vấn đề nào mà blockchain có thể giải quyết một cách kinh tế.
Điều này đưa tôi đến một câu hỏi lớn hơn: điều gì xảy ra khi chúng ta ngừng cố gắng "blockchain hóa" mọi thứ? Tôi tin rằng khi đó, chúng ta mới thực sự bắt đầu xây dựng những thứ có giá trị. Hãy nhìn vào những giao thức DeFi thành công nhất — Uniswap, Aave, Compound. Chúng không cố gắng thuyết phục thế giới rằng "mọi thứ đều nên là DeFi". Chúng chỉ giải quyết một vấn đề cụ thể: tạo ra một sàn giao dịch phi tập trung, một ngân hàng cho vay phi tập trung. Chúng không cần AI, không cần metaverse, không cần fan token. Chúng chỉ cần làm tốt một việc.
Bản phân tích gốc, trong một trong những nhận xét hiếm hoi của mình, đã lưu ý rằng các cầu thủ như Rashford có thể được xem như "tài sản kỹ thuật số" trong các trò chơi như EA FC — nơi giá trị của họ được phản ánh qua chỉ số và thẻ bài. Nhưng tôi không nghĩ điều đó chứng minh rằng bóng đá cần blockchain. Nó chứng minh rằng trò chơi điện tử đã có một hệ sinh thái tài sản ảo rất thành công mà không cần blockchain. EA FC Ultimate Team tạo ra doanh thu hàng tỷ đô la mỗi năm với một hệ thống tập trung hoàn toàn. Người chơi mua thẻ, sưu tầm, giao dịch trong một thị trường khép kín do EA kiểm soát. Khi bạn hỏi một người chơi: "Bạn có muốn NFT thực sự cho thẻ của mình không?", câu trả lời thường là: "Không, tôi chỉ muốn chơi trò chơi thôi."
Có một lập luận mạnh hơn nữa: việc Crypto Briefing đăng bài này có thể cho thấy họ hiểu khán giả của mình. Trong thị trường giảm, không phải ai cũng muốn đọc về sự sụp đổ của một giao thức hay giá Bitcoin giảm. Họ muốn đọc về điều gì đó khiến họ cảm thấy bình thường. Bóng đá là một thứ bình thường. Nó không liên quan đến sự biến động của tài sản kỹ thuật số. Nó không liên quan đến rủi ro thanh khoản. Nó chỉ là 22 người đàn ông chạy theo một quả bóng. Trong một thế giới mà mọi tin tức crypto đều khiến bạn căng thẳng, một bài báo thể thao thuần túy có thể là một liều thuốc tinh thần. Và điều đó không làm giảm giá trị của Crypto Briefing — nó làm tăng giá trị trong mắt độc giả.
Khi tôi viết những dòng này, tôi nhớ đến một câu nói tôi đã đọc từ một founder trong ngành: "Crypto không cần phải là một phần của mọi câu chuyện. Nó chỉ cần là một phần của những câu chuyện quan trọng nhất." Tôi nghĩ điều đó đúng. Nhưng tôi cũng nghĩ rằng ngành của chúng ta đang dần mất đi khả năng phân biệt đâu là câu chuyện quan trọng nhất. Chúng ta bị kéo theo những câu chuyện về fan token, về metaverse, về game nhấp để kiếm tiền — trong khi vấn đề thực sự quan trọng nhất, như khả năng mở rộng của Layer 2 hay bảo mật của cầu nối chuỗi chéo, vẫn chưa được giải quyết triệt để.
Takeaway
Vậy chúng ta học được gì từ một bài báo không có blockchain trên một trang web blockchain? Có lẽ là điều này: blockchain là một công cụ, không phải là một tôn giáo. Khi chúng ta bắt đầu xem nó như một công cụ — dùng khi cần, bỏ qua khi không — chúng ta sẽ xây dựng được những sản phẩm thực sự hữu ích. Câu hỏi cuối cùng không phải là "làm sao để biến bóng đá thành blockchain?" mà là "bài toán này có cần blockchain không?" Nếu câu trả lời là "không", hãy để nó yên. Hãy để Manchester United và AS Roma đàm phán thương vụ hoán đổi Rashford lấy Kone bằng những hợp đồng giấy, bằng những luật sư, bằng những cuộc điện thoại — như họ đã làm trong hàng thập kỷ. Và hãy để những người xây dựng blockchain tập trung vào những bài toán mà họ thực sự có thể giải quyết. Đó là cách duy nhất để ngành này trưởng thành — và có lẽ, để nó tồn tại qua chu kỳ giảm tiếp theo.
