Tôi còn nhớ cái buổi chiều tháng 8 năm 2024, ngồi trong quán cà phê nhỏ ở phố cổ Bắc Ninh, cùng với 5 thằng bạn trong DAO văn hóa. Chúng tôi đang tranh luận về tương lai của Ethereum. Một thằng, chuyên về ZK-proof, đột nhiên hỏi: "Nếu L1 có thể tự làm rollup của chính nó thì sao?" Cả bàn im lặng. Tôi nhìn nó, rồi nhìn ly cà phê đang bốc khói. Một ý tưởng điên rồ, nhưng lại có sức hút kỳ lạ. Và rồi, vài tuần sau, tôi tình cờ đọc được một bài viết với tiêu đề: "L2 'Tái hiệu chuẩn': Khi L1 trở thành Rollup của chính mình, đâu là điểm kết thúc của Ethereum?"
Bài viết đó không phải là một bản tuyên ngôn kỹ thuật, cũng không phải một whitepaper. Nó là một thí nghiệm tư duy, một cú lật ngược bàn cờ. Hãy tưởng tượng: Ethereum, thay vì chỉ đóng vai trò là lớp nền tảng (Layer 1) cho vô số Layer 2 rollup, lại tự mình trở thành một rollup. Nghĩa là, một thực thể được cho là "lớp dưới cùng" lại đi "cuộn" chính nó lên một lớp khác. Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng trong thế giới của modular blockchain, nơi ranh giới giữa execution, settlement, consensus và data availability đang dần mờ đi, thì ý tưởng này lại không hoàn toàn là vô lý.
Để hiểu được tại sao ý tưởng này lại xuất hiện, chúng ta cần nhìn lại hành trình của Ethereum. Từ một chuỗi đơn khối (monolithic) với tất cả logic xử lý giao dịch và đồng thuận gộp chung, Ethereum đã chuyển mình thành một hệ sinh thái module. Layer 2 ra đời, giải phóng băng thông cho Layer 1, nhưng cũng tạo ra một sự phụ thuộc: Layer 1 trở thành lớp "chứng nhận" và "lưu trữ" cuối cùng. Các rollup gửi dữ liệu giao dịch lên đó, và Layer 1 đảm bảo tính toàn vẹn. Nhưng nếu chính Layer 1 cũng muốn hưởng lợi từ việc "cuộn" mình lên một thực thể nào đó thì sao? Đó là lúc câu hỏi về "L1 trở thành rollup của chính nó" xuất hiện.
Phân tích kỹ thuật cho thấy đây thuần túy là một khái niệm. Bài viết gốc không hề đưa ra bất kỳ đoạn code, đề xuất EIP hay kết quả thử nghiệm nào. Nó chỉ dừng lại ở mức độ triết lý: đặt câu hỏi liệu có tồn tại một trạng thái cuối cùng (endgame) mà trong đó toàn bộ thực thi của Ethereum đều được xử lý bởi một lớp rollup nào đó, và Layer 1 chỉ còn là một lớp tham chiếu trừu tượng? Điều này nghe có vẻ giống một phiên bản cực đoan của "Ethereum 2.0", nơi mà ngay cả việc thực thi các giao dịch trên mainnet cũng được bóc tách ra và xử lý giống như một L2. Điểm mấu chốt là: nếu Layer 1 trở thành rollup của chính nó, thì nó sẽ không còn là Layer 1 nữa. Nó sẽ trở thành một phần của một chuỗi phức tạp hơn, với một lớp nền tảng mới nào đó (gọi là Layer 0?) đứng sau.
Có một cách hiểu khác, thực tế hơn: ý tưởng này có thể là một phép ẩn dụ cho một kiến trúc tương lai nơi mọi thành phần của Ethereum đều là "cuộn" (rollup) của một lớp thống nhất duy nhất. Giống như một người nghệ sĩ múa rối quyết định nhảy múa cùng với những con rối của mình – ranh giới giữa người điều khiển và bị điều khiển tan biến. Nhưng trong thực tế kỹ thuật, một rollup cần có một lớp cơ sở (base layer) để gửi bằng chứng (proof) hoặc dữ liệu. Nếu Layer 1 là lớp cơ sở ấy, thì nó không thể đồng thời là rollup. Đây là một lỗ hổng logic rất cơ bản.
Và đây là lúc tôi muốn đưa ra góc nhìn phản trực giác của mình. Hầu hết những ai nghe về ý tưởng này đều hào hứng: "Ồ, đó là một bước tiến hóa tiếp theo của modular blockchain!" Nhưng theo tôi, chính xác thì đó không phải là tiến hóa, mà là một vòng lặp vô hạn. Hãy tưởng tượng: nếu L1 là rollup, thì ai là L1 cho rollup đó? Nếu cũng là Ethereum? Thế thì chúng ta tạo ra một hệ thống tham chiếu vòng – một cơn ác mộng về mặt tính toán. Giống như một tấm gương phản chiếu lẫn nhau, không có điểm khởi đầu. Đó là lý do tại sao các nhà nghiên cứu kỳ cựu thường coi đây là một thí nghiệm tư duy thú vị nhưng vô dụng. Tôi từng chứng kiến một buổi workshop về modular blockchain, nơi một kỹ sư của Arbitrum nói: "Mỗi khi bạn cố gắng làm cho L1 thành rollup, bạn chỉ đang đẩy vấn đề lên một lớp cao hơn, chứ không giải quyết được bản chất."
Nhưng tôi là một người theo chủ nghĩa truyền giáo, tôi thích những thử thách táo bạo. Ý tưởng "L1 tự làm rollup" thực chất là một lời nhắc nhở rằng chúng ta đã đến lúc phải tái định nghĩa mọi thứ. Nếu bạn nhìn vào các dự án như Taiko, Scroll, hay zkSync, họ đều đang cố gắng làm cho Layer 2 gần với Layer 1 nhất có thể. Vậy tại sao không thử làm ngược lại? Làm cho Layer 1 giống Layer 2? Có thể đó là cách duy nhất để đạt được sự đồng bộ hoàn hảo giữa các lớp. Tuy nhiên, hãy nhìn vào thực tế: bài viết này không được bất kỳ ai trong Ethereum Foundation hay nhóm nghiên cứu cốt lõi xác nhận. Nó là một tiếng nói bên lề. Và tôi dám cá rằng, nếu một ngày nào đó Vitalik Buterin tweet về chủ đề này, nó sẽ tạo ra một làn sóng FOMO trong giới crypto, nhưng rồi cũng sẽ nhanh chóng lắng xuống khi không có code nào chạy được.
Vậy Ethereum endgame thực sự là gì? Tôi cho rằng không phải là L1 trở thành rollup của chính nó, mà là một mô hình hybrid nơi các ranh giới trở nên mờ hơn, nhưng vẫn có một lớp neo vững chắc. L1 sẽ tiếp tục là lớp đảm bảo cuối cùng, nhưng các rollup sẽ được tự do lựa chọn mức độ phụ thuộc. Và thay vì cố gắng cuộn tròn chính mình, Ethereum nên tập trung vào việc trở thành một "thành phố nhiều tầng" – nơi mỗi tầng có một vai trò riêng, nhưng tất cả đều dựa trên một nền móng vững chắc. Ý tưởng tái hiệu chuẩn L1 thành rollup chỉ là một cú nhảy lò cò đầy hoa mỹ – hấp dẫn nhưng dễ gãy chân. Hãy để nó là một chủ đề để bàn tán trong các buổi meetup, nhưng đừng để nó lạc lối chúng ta khỏi những viên gạch đang được xây dựng hằng ngày.
Một lần nữa, tôi thấy mình giống như người kể chuyện trong quán cà phê Bắc Ninh ngày ấy, vừa hồ nghi vừa hứng khởi. Chúng ta đang sống trong thời kỳ hoàng kim của những thí nghiệm tư duy – nơi mà bất kỳ ai cũng có thể ngồi xuống và vẽ ra một viễn cảnh điên rồ. Nhưng như tôi luôn nói với các bạn trong DAO: "Hãy tin vào những giấc mơ, nhưng đừng quên mang theo máy tính."